Rapor: Tîma Civaka Kurd
Dîrok yek ji bingehînîyên sereke yên ku nasnameya civakî ya her gelê pêk tîne ye. Ew bîra kolektîf a gelan e ku tê de serpêhatiyên wan ên siyasî, civakî û çandî di nav demê de têne parastin. Ji ber vê yekê, şer li ser dîrokê gelek caran ji şer li ser ax û desthilatdariyê kêm girîng nîne. Di rewşa gelê Kurd de jî ev şer bi awayekî dirêj û rêxistinkirî hate meşandin. Dewletên ku Kurdistan parçe kirin – Tirkiye, Îran, Iraq û Sûrî – bi awayekî sistematîk hewl dan ku dîroka Kurdî biguherînin, wê xirab bikin an jî bi tevahî ji bîr bikin.
Xirabkirin an jî têkbirina dîroka Kurdî ne tenê çewtiyek akademîk e an jî cûdahîya dîtinên dîrokî ye. Ev siyaseteke planbûyî ye ku armanca wê ew e ku hebûna dîrokî û neteweyî ya gelê Kurd bê şikandin. Dema ku dîroka gelêk tê şikandin an jî tê înkar kirin, ew gel bi hêsanî dikare ji mafên xwe yên siyasî û çandî bê dûrkirin.
Xirabkirin an jî têkbirina dîroka Kurdî ne tenê çewtiyek akademîk e an jî cûdahîya dîtinên dîrokî ye. Ev siyaseteke planbûyî ye ku armanca wê ew e ku hebûna dîrokî û neteweyî ya gelê Kurd bê şikandin. Dema ku dîroka gelêk tê şikandin an jî tê înkar kirin, ew gel bi hêsanî dikare ji mafên xwe yên siyasî û çandî bê dûrkirin.
Dîrok wek Amûra Kontrola Siyasî
Dewletên neteweyî yên Rojhilata Navîn baş dizanin ku kontrola li ser niha tenê bi kontrola li ser borî tê pêk anîn. Ji ber vê yekê, gelek rejîmên ku li Kurdistanê serdest bûn, çîrokek dîrokî ya fermî afirandin ku di wê de Kurd wekî komên bê kok, an jî wekî komên piçûk ên bê nasnameya siyasî hatin pêşkêş kirin.
Li Tirkiyeyê, di salên dirêj de hebûna gelê Kurd bi tevahî hate înkar kirin. Di pirtûkên dibistanê de Kurd bi navê “Tirkên çiyayan” hatin danasîn. Li Îranê jî dîroka Kurdî di çarçoveya dîroka farsî de hate şilkirin da ku taybetmendiya neteweyî ya Kurdan bê winda kirin. Li Iraq û Sûriyê jî pir caran rola Kurdan di dîroka herêmî de hate kêmkirin an jî bi tevahî ji dîrokê hate derxistin.
Ev siyaset ne tesadufî bû, lê beşek bû ji stratejiyekê ku armanca wê ew bû ku dewleta neteweyî ya navendî bê xurtkirin û her daxwaza neteweyî ya Kurdan bê qelskirin.
Tirs Ji Legîtîmîtiya Dîrokî ya Doza Kurdî
Yek ji sedemên sereke yên ku dîroka Kurdî tê guhertin ew tirs e ku dewletên dagirker ji legîtîmîtiya dîrokî ya doza Kurdî hene. Heke dîrok nîşan bide ku gelê Kurd dîrokek siyasî û çandî ya kûr heye, wê demê daxwazên wan ji bo maf û azadiyê wek daxwazên nû nayên dîtin, lê wek berdewamîya rêçikek dîrokî ya dirêj.
Dîrok nîşan dide ku Kurd di gelek deman de xwedî emirêt û sazîyên siyasî bûn. Mînak, emirêtên wek Bedlîs, Baban û Soran nîşan didin ku civaka Kurdî ne tenê komên eşîrî bûn, lê jî civakek siyasî bûn ku tradîsyonên xwe yên rêveberiyê û desthilatdariyê hebûn. Ji ber vê yekê, gelek çîrokên fermî hewl dan ku girîngiya van tecrûbeyan kêm bikin an jî wan wek şoreşên herêmî yên biçûk nîşan bidin.
Kontrola Li Ser Pergala Perwerdehiyê
Pergala perwerdehiyê yek ji amûrên herî girîng e ku dewlet bi wê dikare hişmendiya dîrokî ya civakan biguherîne. Di piraniya welatên ku Kurd lê dijîn de, dîrokek fermî tê hînkirin ku tê de Kurd an bi tevahî tune ne an jî bi awayekî şaş têne pêşkêş kirin.
Ev rewş dibe sedem ku nifşên nû ji dîroka rastîn ya gelê xwe dûr bikevin. Dema ku gelêk ji zanîna dîroka xwe bê dûrkirin, ew gel bi hêsanî dikare nasnameya xwe winda bike an jî ji wê bê şikandin.
Şer Li Ser Erd û Bîr
Xirabkirina dîrokê ne tenê di pirtûk û dibistanan de tê kirin. Ev siyaset heya erd û cografyayê jî digihîje. Di gelek deverên Kurdistanê de navên gund, bajar, çiya û çeman hatin guhertin û bi navên tirkî, erebî an farsî hatin cîgirtin.
Guhertina navan ne tenê karêkî idarî ye. Ew hewldanek e ku têkiliya gel û erdê xwe ya dîrokî bê qutkirin. Dema ku navên Kurdî ji nexşeyan û belgeyên fermî winda dibin, nifşên nû dikarin bi hêsanî bawer bikin ku ev erd tu carî ne beşek ji dîroka wan bû.
Rola Sazî û Medyayê
Di gelek welatan de sazîyên akademîk û medya fermî jî di çêkirina çîrokên dîrokî yên şaş de rol girtin. Gelek pirtûk û lêkolîn hatin weşandin ku dîroka Kurdî bi awayekî ku ji siyaseta dewletê re xizmet dike tê şirovekirin.
Di aliyê din de, lêkolînerên Kurd gelek caran bi kêmasiya çavkaniyan û astengên siyasî re rû bi rû man. Lê di dehsalên dawî de nifşek nû ya akademîsyenên Kurd derketin ku bi awayekî zanistî hewl didin dîroka Kurdî ji nû ve bixwînin û belge bikin.
Dîroka Kurdî Di Navbera Wendabûn û Vegerandinê de
Tevî hemû hewldanên xirabkirinê, dîroka Kurdî bi tevahî winda nebû. Bîra gelêrî ya Kurdî gelek beşên dîrokê bi rêya stranên destanî, çîrokên gelêrî û edebiyata devkî parast.
Her weha, entelektuel û nivîskarên Kurd li hundir û derveyî welatê xwe rolek girîng lîstin di tomarkirina dîroka Kurdî de. Bi pêşketina medyayê û teknolojiyê jî îro zehmettir bû ku yek çîrokek dîrokî li ser her kesî were ferzkirin.
Berpirsiyariya Elîtên Kurd
Li dijî têkbirina dîrokê tenê eşkerekirina çewtiyan têr nake. Pêdivî ye ku projeyek akademîk û çandî ya mezin were afirandin ku armanca wê nivîsandina dîroka Kurdî bi awayekî zanistî be.
Ji ber vê yekê, berpirsiyariya mezin li ser milên akademîsyen, nivîskar û sazîyên çandî yên Kurd e ku çavkaniyên dîrokî berhev bikin, wan wergerînin û ji nifşên nû re peyda bikin. Dîrok ne tenê mijarek akademîk e; ew bingehê hişmendiya neteweyî û nasnameya kolektîf e.
Encama Gotinê
Xirabkirina dîroka Kurdî beşek e ji şerekî fireh ku li ser nasname, maf û hebûna gelê Kurd tê meşandin. Dema ku dîroka gelêk tê şikandin, wê demê ji wan mafên wan jî bi hêsanî têne înkar kirin.
Lê dîrok nikare her tim bê veşartin. Her ku hewldanên wendabûnê zêde dibin, hewcehiya lêgerîn û vegerandina wê jî zêde dibe. Îro jî, bi zêdebûna hişmendiya çandî û siyasî ya Kurdan li cîhanê, şera ji bo vegerandina dîroka Kurdî dibe beşek bingehîn a projeya çandî ya gelê Kurd.
