Nivîs. Îbrahîm Kaban
Di civakên ku di nav xwe de pirsgirêkên siyasî û dabeşbûnên dîrokî dijîn de, gelek caran şerê herî girîng ne tenê li ser desthilatdariyê ye, lê li ser kontrolkirina hişê civakê ye. Ji ber vê yekê, çand her tim bûye qadeke girîng ku aliyên siyasî dixwazin bandora xwe li ser wê ava bikin. Ji bo ku projeyek siyasî mayînde bibe, tenê hêza rêxistinî û propaganda têr nake; pêdivî ye ku ew di nav hiş û hestên civakê de jî cih bigire. Li vir e ku girîngiya çandê derdikeve holê, û ji ber vê yekê jî gelek hêzên siyasî dixwazin wê di bin kontrola xwe de bigirin.
Di rewşa Kurdî de, ev pirsgirêk xwedî aliyekî taybet e. Ji ber ku kurd di dîroka xwe de bi gelek astengiyan re rû bi rû mane, çand û ziman her tim bûne amûrên parastina nasnameyê. Lê îro metirsî ew e ku çand, ku divê bibe qada parastina nasname û afirandina hişê neteweyî, bibe qada pêşbaziya partî û aliyên siyasî.
Ev nayê wateya ku siyaset û çand divê ji hev qut bibin. Di hemû civakan de siyaseta rastîn bi çandê re têkildar e û her hereketeke siyasî bandor li ser çandê dike. Lê cûdahiya bingehîn ew e ku çand divê serbixwe bimîne û mafê wê hebe ku hemû aliyên civakê rexne bike, di nav de jî hêzên siyasî. Dema ku çand dibe peyrewê partiyekê, wê demê ew hêza xwe ya rexnekirinê winda dike û dibe tenê amûrek ji bo parastina gotara siyasî.
Di van salên dawî de, di nav civaka Kurdî de gelek sazî bi navên çandî hatine damezrandin. Yekîtiyên nivîskaran, komeleyên rewşenbîran, navendên lêkolînê, platformên hunerî û konferansên bi navê fikir û çandê hatine lidarxistin. Hebûna van sazîyan bi xwe ne pirsgirêk e; berevajî, civakeke zindî divê xwedî gelek sazî û platformên çandî be. Lê pirsgirêk li derveyî hejmarê ye; pirsgirêk di armanc, serbixwebûn û awayê karê van sazîyan de ye.
Dema ku sazîyek çandî ji ber hewcedariya civakî û fikrî nayê avakirin, lê ji ber pêdiviya siyasî û rêxistinî tê damezrandin, wê demê ew bi awayekî rasterast an ne rasterast dibe beşek ji projeya siyasî. Di vê rewşê de navê çandê dimîne, lê ruhê çandê kêm dibe.
Di civakên ku di nav xwe de pirsgirêkên siyasî û dabeşbûnên dîrokî dijîn de, gelek caran şerê herî girîng ne tenê li ser desthilatdariyê ye, lê li ser kontrolkirina hişê civakê ye. Ji ber vê yekê, çand her tim bûye qadeke girîng ku aliyên siyasî dixwazin bandora xwe li ser wê ava bikin. Ji bo ku projeyek siyasî mayînde bibe, tenê hêza rêxistinî û propaganda têr nake; pêdivî ye ku ew di nav hiş û hestên civakê de jî cih bigire. Li vir e ku girîngiya çandê derdikeve holê, û ji ber vê yekê jî gelek hêzên siyasî dixwazin wê di bin kontrola xwe de bigirin.
Di rewşa Kurdî de, ev pirsgirêk xwedî aliyekî taybet e. Ji ber ku kurd di dîroka xwe de bi gelek astengiyan re rû bi rû mane, çand û ziman her tim bûne amûrên parastina nasnameyê. Lê îro metirsî ew e ku çand, ku divê bibe qada parastina nasname û afirandina hişê neteweyî, bibe qada pêşbaziya partî û aliyên siyasî.
Ev nayê wateya ku siyaset û çand divê ji hev qut bibin. Di hemû civakan de siyaseta rastîn bi çandê re têkildar e û her hereketeke siyasî bandor li ser çandê dike. Lê cûdahiya bingehîn ew e ku çand divê serbixwe bimîne û mafê wê hebe ku hemû aliyên civakê rexne bike, di nav de jî hêzên siyasî. Dema ku çand dibe peyrewê partiyekê, wê demê ew hêza xwe ya rexnekirinê winda dike û dibe tenê amûrek ji bo parastina gotara siyasî.
Di van salên dawî de, di nav civaka Kurdî de gelek sazî bi navên çandî hatine damezrandin. Yekîtiyên nivîskaran, komeleyên rewşenbîran, navendên lêkolînê, platformên hunerî û konferansên bi navê fikir û çandê hatine lidarxistin. Hebûna van sazîyan bi xwe ne pirsgirêk e; berevajî, civakeke zindî divê xwedî gelek sazî û platformên çandî be. Lê pirsgirêk li derveyî hejmarê ye; pirsgirêk di armanc, serbixwebûn û awayê karê van sazîyan de ye.
Dema ku sazîyek çandî ji ber hewcedariya civakî û fikrî nayê avakirin, lê ji ber pêdiviya siyasî û rêxistinî tê damezrandin, wê demê ew bi awayekî rasterast an ne rasterast dibe beşek ji projeya siyasî. Di vê rewşê de navê çandê dimîne, lê ruhê çandê kêm dibe.
Dema her dabeşbûnek siyasî yekîtiyeke çandî diafirîne
Yek ji aliyên herî metirsîdar ên vê rewşê ew e ku dabeşbûna siyasî di nav qada çandê de jî tê dubarekirin. Di civakeke ku hêza siyasî dabeş bûye de, divê çand bibe cihê ku dîwarên siyasî kêm bike û rê li ber hevfêmkirinê veke. Lê dema ku her aliyek siyasî dixwaze nûneriya çandê jî bike, çand jî dikeve nav heman çerxa dabeşbûnê.
Di encamê de, li şûna ku nivîskar, lêkolîner û hunermend li ser bingeha berhem û fikirên xwe bên nirxandin, ew carinan li gorî nêzîkbûna xwe ya siyasî têne dîtin. Ev yek ji bo her civakekê pirsgirêkeke mezin e, lê ji bo civaka Kurdî ku hewcedariya wê bi yekîtiya fikrî û çandî zêdetir e, bandoreke giran dike.
Her car ku di nav aliyekî siyasî de nakokî çêdibe, pir caran di dû re de li qada çandê jî deng dide. Komek nû ya nivîskaran tê avakirin, platformeke nû ya rewşenbîran tê damezrandin, an jî navendeke nû ya çandî derdikeve holê. Di destpêkê de ev dikare wekî pirrengiya çandî were pêşkêşkirin, lê dema ku em kûrtir dinêrin, em dibînin ku gelek caran ev ne pirrengiya fikirê ye, lê dubarekirina cudahiyên siyasî di qada çandê de ye.
Pirrengiya rastîn ew e ku kesên cuda bi ramanên cuda dikarin di heman qada çandî de hev re hebin. Lê dabeşbûn ew e ku her aliyek xwe qada taybet ava bike û kesên din wekî derveyî xwe bibîne. Di rewşek wisa de, çand ji hêza girêdanê dûr dikeve û dibe amûra ji bo xêzkirina sînorên nû di nav civakê de.
Rewşenbîrê serbixwe... qurbaniya herî mezin a vê rewşê
Di nav vê rewşa ku çand di nav dîwarên siyasî de tê parçekirin de, kesê ku herî zêde bandor lê dike ne sazî ye û ne jî partî, lê ew rewşenbîrê serbixwe ye ku dixwaze li derveyî çarçoveyên rêxistinî û siyasî bimîne. Ji ber ku rola bingehîn a rewşenbîr ew e ku azad bifikire, pirsan rake, rexne bike û rastiyên ku dibe ku gelek kesan nexweş bike jî bibêje. Lê di dema ku nirxa kesekî ne bi berhemên wî, lê bi nêzîkbûna wî ya siyasî tê pîvan kirin, wê demê rewşenbîr ji armanca xwe ya bingehîn dûr dikeve.
Rewşenbîrê ku ne dixwaze bibe endamê gotarek siyasî ya amade, gelek caran xwe di rewşeke dijwar de dibîne. Ew ne tenê bi kêmbûna derfetên xebatê re rû bi rû dibe, lê her weha bi şertê ku divê xwe di nav aliyekî de bicih bike jî tê ceribandin. Di hin rewşan de, kesê ku rexneyekê li aliyekî siyasî dike dikare wekî dijber were nîşandan, û kesê ku li ser bingeha fikrê xwe dixwaze biaxive dikare bi awayekî siyasî were şîrovekirin.
Ev şert ji bo çandê xetereyek mezin e, ji ber ku civakên pêşketî bi hêza rexneya azad ava dibin. Civakek ku rewşenbîrên wê nikarin bê tirs biaxivin, bi demê re hêza xwe ya afirandina fikirên nû winda dike. Çand bê rexne dibe dubarekirina berhemên kevn, û fikr bê azadî dibe tenê veguhastina gotinên ku ji berê ve hatine diyarkirin.
Di rastiyê de, rewşenbîr divê ne dijminê siyaseta baş be, lê divê serbixwe be ji bo ku bikaribe siyaseta xirab, çewtî û kêmasiyan rexne bike. Ev cûdahî girîng e, ji ber ku civakek ku hemû rewşenbîrên xwe dike alîgirên siyasî, di dawiyê de dengê xwe yê rexnekar winda dike.
Dema çand dibe amûra ragihandinê, afirandin kêm dibe
Armanca sereke ya çandê ew e ku mirov bifikire, hest bike û nêrîna xwe ya li ser jiyanê û civakê ava bike. Lê dema ku çand di bin bandora daxuyaniya siyasî de dikeve, pirsgirêk ne tenê di rêxistinê de ye, lê di naveroka berhemên çandî de jî xuya dibe.
Li şûna ku pirtûk, lêkolîn, helbest û huner bibin qada lêgerîna li ser rastiyê, carinan dibin amûrên piştrastkirina gotarek taybet. Di vê rewşê de, nirxa berhemê ne bi kûrahiya fikrê, lê bi karîgeriya wê ya ji bo piştgirîkirina aliyekî tê nirxandin.
Ev yek dikare li ser nifşên nû jî bandoreke giran bike. Ciwanê ku dikeve qada çandê divê rastî cihên ku fikirên cuda lê tên gotin, lêgerîna zanistî tê teşwîqkirin û rexne tê qebûlkirin. Lê ger ew rastî qada ku her tişt bi pîvana siyasî tê nirxandin bibe, ew ê fêr bibe ku serkeftin ne bi afirandin û zanînê, lê bi nêzîkbûna xwe ya li cem hêzekê tê bidestxistin.
Bi vî awayî, pirsgirêka çandê tenê pirsgirêka îro nîne; ew dikare bandorê li avakirina hişê nifşên sibê jî bike.
Pir zêde sazî, lê kêm projeya çandî
Di dîroka her civakekê de, hêza çandî ne bi hejmarê sazîyan, lê bi kûrahî û bandora wan tê pîvan kirin. Civakek dikare xwedî gelek navend, komele û konferans be, lê heke van hemûyan nekaribin projeyeke çandî ya vekirî û berfireh ava bikin, wê demê hejmar bi tenê nikare pêşketina çandî nîşan bide.
Di rewşa Kurdî de, gelek caran pirsgirêk ne ew e ku sazî tune ne; berevajî, pirsgirêk ew e ku gelek sazî bi hev re naxebitin û her yek xwe wekî nûnerê rastîn ê çandê dibîne. Ev rewş dibe sedema ku hêza ku divê ji bo afirandina projeyeke hevpar were bikaranîn, di nav pêşbaziyên hundirîn de were belavkirin.
Çanda Kurdî hewceyê qada ku hemû raman, nêrîn û şêwazên cuda bikarin hev re bijîn e. Çanda ku tenê dengê yek aliyekî be, nikare bibe çanda hemû civakê.
