Rapor: Tîma Civaka Kurd
Di nav çarçoveya xwendina civakî û çandî de, têgihiştina cudaîyên çandî di navbera gelên Kurd û Ereb de pêdivî ye ku bi rengek akademîk û berfireh were gotandin. Ev cudaîyên çandî, ne tenê ji ber ziman û mezheb û cîhê cîhanî ne, lê her weha bi peywirên dîrokî, siyasî û aborî re têkildar in. Ji bo vê yekê, ev nivîsar dixwaze di binêreke çandî, dîrokî û rewşenbîrî de, cudaîyên bingehîn di navbera çand û nasnameya Kurd û Arab de vekşîne û bihêle em diyar bikin ka çawa ev cudaîyên çandî di pêşxistinên her du civakî de rol dikin.
Di nav çarçoveya xwendina civakî û çandî de, têgihiştina cudaîyên çandî di navbera gelên Kurd û Ereb de pêdivî ye ku bi rengek akademîk û berfireh were gotandin. Ev cudaîyên çandî, ne tenê ji ber ziman û mezheb û cîhê cîhanî ne, lê her weha bi peywirên dîrokî, siyasî û aborî re têkildar in. Ji bo vê yekê, ev nivîsar dixwaze di binêreke çandî, dîrokî û rewşenbîrî de, cudaîyên bingehîn di navbera çand û nasnameya Kurd û Arab de vekşîne û bihêle em diyar bikin ka çawa ev cudaîyên çandî di pêşxistinên her du civakî de rol dikin.
1. Çand û nasname: mijara bingehîn .Ji bo Kurdan, çand ne tenê komkirina rêz û rêziman e, lê her weha amûra parastina nasnameyê ye. Di nav civaka kurdî de, çand bi ziman, stran, dengbêjî, kilam û folklorê tê gotandin. Her tişt di bingeha xwezayî û jiyana herêmî de tê dayîn. Ereb, li alîyekî din, çandê bi hevpeyvîna dînî û edebî tê peyda kirin; ji hêla adabê Erebî û İslamê ve, çandê xwe bi rengên mezin ên dînî û xwendevanî pê daye. Ev cudaîyê yê bingehîn diyar dike ku li kurdan çand bi navenda cîh û herêmê ve tê pêşandin, li ereban jî bi navenda îman û tefsîrê.
2. Dîrok û binyadên civakî .Kurdan ji bo sediyan li cîhên cot û gundiyan nêzîkîya xwe bi xwezayê, ax û gundparêzî parastiye. Ev jiyana agrî û çiyayî di binyadekî komunî û hevkarî de tê xelas kirin. Li ereban, di taybetî de li bajar û oaza, pêkhatina civak û desthilat di binyadekî patriarkal û dîrokê ya serdanê dînî de hate avakirin. Her çend Kurd û Arab bi hev re jî û têkildarî dînê hebin, lê dîroka her du gel jî cudaîyên mezin çêkirine: Kurd bi taybetî ji ber rewşa nenasbûna dewletê, nasnameyê li ser xwe avêt û xweşdibîna çandî wergirt, Ereb jî bi hêz û desthilata siyasî û dewletî nasnameya xwe destnîşan kir.
3. Ziman û hevnasîna çandî .Ziman, di her du gel de, amûra bingehîn a nasnameyê ye. Ereb bi zimanê erebî û xebata tefsîrî û quranî nasnameya xwe dane. Kurd bi zimanê kurdî, bi taybetî Kurmancî û Sorani, çanda xwe bi stran, dengbêjî û destana xwe jîndar kir. Her çend zimanê kurdî bi pêşerojê ya siyasî ve zêde tawanbar bû, lê ew hêj amûrê xweşbîna nasnameyê ye.
Di vê awayî de, ziman di navbera her du civakî de wisa xuya dike ku çandek di bingeha xwe ya şexsî û herêmî de ye û yên din di binyadekî giştî û navneteweyî.
4. Mirov û civak: Peywirên têkildarî .Di civaka kurdî de, têgihiştinê li ser pîvanên hevkarî, şerê jiyana rojane û rûmeta xwe ye. Mirov di nav çandê de wekî endamê civatê tê dîtin, ne wekî yekî taybetî. Li ereban jî, bi taybetî di çarçoveya dînî û qewmî de, endamê civakê bi peymana dînî û nasnameya qewmî tê dîtin. Ev têgihiştina cudaî dikare bi awayekî baş tê gotin ku li kurdan nasname û çand bi xwezayê ve girêdaye, li ereban bi dîn û şerîatê.
5. Rûmet û mêr û jin .Li gorî lêkolînên çandî, di nav civaka kurdî de, jin û mêr pêkhatîya xwe bi awayekî zêde civakî dike. Jin di çanda dengbêjî, kilam û folklorê de rolê girîng lê dike. Li ereban jî, rola jine bi awayekî dînî û rêbazî bi sînorên şerîatê tê nasandin. Ev cudaîyên têgihiştina cinsiyetî dikin ku çandên kurdî bi gelemperî dikin ku jin pîvana çandê ye, li ereban jî ku jin pîvana parastina dîn û rêzê ye.
6. Peywendiyên modern û globalîzasyon
Bi gava modernîzm û globalîzasyonê, her du civak bi girîngiya nû re têkildar bûn. Ereb di bin hêzên dewlet û kapitalîzmê de, çandê xwe bi rengên medyayî û îdeolojîk nû kirin. Kurd jî bi şopandina nasnameya xwe û daxwaza xweserî bi çandê xwe bi globalîzmê re li hev kirin. Di vê awayî de, çandê kurdî bi gelemperî xwedî xwediyekî parastin û nûkirin e, li ereban jî bi şiklên modern û medyayî tê weşandin.
Encam: cudaîyên çandî di navbera kurdan û ereban de, ne cudaîyên sathî ne. Ew di binyadekî dîrokî, civakî û zimanî de hene. Kurd di çanda xwe de xweserî û xwezayî parastiye, Ereb jî di binyadê dîn û dewletî de nasnameya xwe çêkir. Her çend têgihiştina hevpar di nav civakên mezin ên Kurd û Ereb de zêde bûye, lê cudaîyên çandî her weha wekî nimûneyek ji cudaîyên dîroka civakî û siyasetî têne dîtin. Ev cudaîyên çandî nikarin tenê wekî dîferensîyasyonê bêtir têne dîtin, lê di rastiyê de, ew rêyek in ji bo têgihiştina hevdu nasnameyên gelan û pêşxistina civaka demokratîk û hevnas.
