Kembera Erebî li Cizîra Sûriyê: Projeyeke Baasê ji bo guhertina pêkhateya demografîk a herêma Kurdî

Kembera Erebî li Cizîra Sûriyê: Projeyeke Baasê ji bo guhertina pêkhateya demografîk a herêma Kurdî
Cizîra Sûriyê berî projeya Kembera Erebî

Herêma Cizîra Sûriyê, bi taybetî parêzgeha Hesekê, berî salên 1960an civakeke Kurd a kevn û bi kok hebû, li gel komên Ereb, Suryan, Asûrî, Ermen û komên din. Hebûna Kurdan li Cizîrê ne encama siyaseta nûjen a niştecihbûnê bû, lê beşek ji dîroka civakî û aborî ya herêmê bû ku berî damezrandina dewleta Sûriyê ya nûjen digihişt.
Lê ji salên 1950an ve têkiliya di navbera dewleta Sûriyê û civaka Kurd de ket qonaxeke nû, ku bi bilindbûna siyaseta neteweyî ya Erebî û sînordarkirina aliyên nasnameya Kurdî diyar bû. Piştî ku Partiya Baasê di sala 1963an de gihişt desthilatê, ev siyasetan ketin qonaxeke rêxistinkirîtir û hejmarek tedbîrên qanûnî, îdarî, çandî, zevî û niştecihbûnê bi hev re ketin nav pêvajoyeke ku bandoreke rasterast li ser rewşa qanûnî û demografîk a Kurdan li Cizîrê kir. Raporên Human Rights Watch nîşan didin ku hikûmetên Sûriyê ji salên 1950an ve li dijî mafên siyasî û çandî yên Kurdan siyasetek sînordar bikar anîn û di hin qonaxan de ev siyasetan bi guherandina pêkhateya nifûsa herêmên Kurdî re jî girêdayî bûn.

 
Serjimara sala 1962 û destpêka qewimîna rewşa qanûnî ya Kurdan

Serjimara taybet a ku desthilatdarên Sûriyê di sala 1962an de li parêzgeha Hesekê pêk anîn, yek ji girîngtirîn qonaxên berî projeya Kembera Erebî bû. Ev serjimara bû sedema ku bi dehan hezar Kurd ji hemwelatiya Sûriyê bêpar bimînin. Li gorî Human Rights Watch, nêzîkî 120 hezar Kurd di encama vê serjimarê de hemwelatiya xwe ya Sûrî winda kirin û di rewşeke qanûnî ya cuda de hatin tomarkirin.
Bandora vê pêvajoyê tenê qanûnî nebû. Rewşa hemwelatiyê bi mijara erd û milkê re jî bi awayekî rasterast girêdayî bû. Hin çavkaniyan nîşan didin ku hin zeviyên çandiniyê ketin bin destê dewletê an hatin desteserkirin, di nav wan de zeviyên ku xwediyên wan piştî serjimara 1962an hemwelatiya xwe winda kiribûn. Ji ber vê yekê winda kirina hemwelatiyê bû beşek ji pêvajoyeke berfirehtir ku têkiliya Kurd û axa wan li herêmê qels kir.
Ji vê aliyê ve, serjimara 1962an dikare wekî yek ji qonaxên bingehîn ên ji nû ve rêxistinkirina têkiliya dewletê bi nifûsa Cizîrê re were dîtin, ne wekî bûyerek îdarî ya serbixwe ji siyaseta ku paşê hat.

 
Muhammed Taleb Hilal û bangewaziya ji bo rêxistinkirina Cizîrê

Di sala 1963an de Muhammed Taleb Hilal, ku wê demê berpirsê beşa ewlekariya siyasî ya Hesekê bû, lêkolînek bi navê «Lêkolînek li ser parêzgeha Cizîrê ji aliyên neteweyî, civakî û siyasî ve» amade kir. Di vê lêkolînê de rewşa herêmê ji perspektîfa neteweyî û ewlehiyê ve hat nirxandin û gelek pêşniyar li ser nifûs, erd, nasname û têkiliya di navbera dewlet û gelê Cizîrê de hatin pêşkêşkirin.
Girîngiya vê belgeyê tenê di naveroka pêşniyaran de nine, lê di vê yekê de ye ku di qonaxeke siyasî de derket holê ku dewleta Sûriyê dest pê kiribû Cizîrê ji perspektîfa ewlehî û neteweyî ve ji nû ve binirxîne. Hin fikirên ku di wê qonaxê de hatin pêşkêşkirin, paşê ketin nav gotûbêj û siyaseta li ser nifûs, erd û sînorên bakurê Sûriyê.
Lê di lêkolîna zanistî de divê di navbera belgeya Muhammed Taleb Hilal û projeya Kembera Erebî ya ku paşê bi awayekî îdarî, zevî û niştecihbûnê hat pêkanîn, cudahî bê kirin. Lêkolîna Hilal belgeyek ji bo pêşniyar û dîtina siyasî bû, lê siyaseta paşê bi qanûn, biryar, projeyên zevî û veguhestina nifûsê ket asta pêkanînê.

 
Ji reformên zeviyê heta kontrola li ser axê

Di salên piştî serxwebûna Sûriyê de, li Cizîrê ji ber qanûnên reformên zeviyê û siyaseta dewletê ya li ser erdên çandiniyê, di xwedîtiya zeviyan de guhertinên mezin çêbûn. Lê di herêmên Kurdî de pêkanîna van siyasetan bi encamên serjimara 1962an û tedbîrên ku li dijî hin xwediyên erdên Kurd hatibûn girtin re tevlihev bû.
Lêkolîna Myriam Ababsa ya li ser dabeşkirina erdan li Cizîra Sûriyê nîşan dide ku di navbera dawiya salên 1950an û salên paşê de, di xwedîtiya erdê û rêveberiya zeviyan de guhertinên kûr çêbûn û siyaseta Kembera Erebî jî di nav dîroka reformên zeviyê û müdaxeleya dewletê ya li ser pêkhateya zeviyên Cizîrê de cih digire.
Ji ber vê yekê nakokiya li ser erdê ji nakokiya li ser nifûsê cuda nebû. Erdên çandiniyê li Cizîrê bingehê îstiqrara aborî û civakî bûn û kontrola li ser wan an dabeşkirina wan bi awayekî nû bandor li kapasîteya civakên herêmî dikir ku li ser axa xwe bimînin û hebûna xwe bidomînin.

 
Plana Kembera Erebî ya sala 1965an

Di sala 1965an de plana ku paşê bi navê «Kembera Erebî» hate nasîn bi awayekî zelaltir derket holê. Li gorî Human Rights Watch, plana hikûmetê dixwest li ser sînorê Sûriye û Tirkiyeyê, di kûrahiyeke nêzîkî 15 kîlometreyan de û li ser dirêjahiya nêzîkî 280 kîlometreyan, şerîteke nû ava bike û di heman demê de hin niştecihên Kurd ên gundên di nav vê herêmê de ji cihên wan veguhêze navxweyê Sûriyê û li cihê wan Ereb bide niştecihkirin.
Li vir girîngiya vê planê ew e ku siyaseta dewletê ji tedbîrên qanûnî û îdarî yên cuda derbasî perspektîfeke geografî û demografîk bû ku rasterast bi sînorê bakur ve girêdayî bû. Mijar êdî tenê mafên sivîl ên Kurdan nebû, lê ji nû ve rêxistinkirina qad û nifûsa herêma sînorî bû.
Belgeyên ku vê qonaxê lêkolîn kirine nîşan didin ku plana Kembera Erebî bi têgihiştina wê ya wê demê ya ewlehiya neteweyî re girêdayî bû û armanc ji nû ve rêxistinkirina pêkhateya nifûsa li ser sînorê bakur bû. Human Rights Watch jî destnîşan dike ku di planê de fikra veguhestina nifûsa Kurd ji vê herêmê bo navxweyê Sûriyê hebû, her çend plana sala 1965an bi tevahî bi wê awayê ku hatibû pêşniyarkirin nehate bicihanîn.

 
Ji navê Kembera Erebî heta «çandiniyên nimûneyî»

Di destpêka salên 1970an de proje ket qonaxeke nû ya pêkanînê û bi navê «plana avakirina çandiniyên nimûneyî li parêzgeha Cizîrê» hat pêşkêşkirin. Bikaranîna vê termê zevî û îdarî projeyê di şêwazeke pêşvebirina çandiniyê û avakirina çandiniyên nû de nîşan dida, lê di pratîkê de gundên nû hatin avakirin û malbatên Ereb li wan gundan hatin niştecihkirin, di nav herêmên ku hebûna Kurd li wan zêde bû de.
Li gorî Human Rights Watch, hikûmet li herêma Kurdî gundên çandiniyê yên nimûneyî ava kir û Ereb li wan niştecih kirin. Di heman demê de, hin zevî ji xwediyên Kurd hatin desteserkirin an di çarçoveya reformên zeviyê de hatin veguhestin, an jî di encama rewşa qanûnî ya hin xwediyan de ku piştî serjimara 1962an hemwelatiya xwe winda kiribûn, ketin bin kontrola dewletê.
Ji ber vê yekê proje bi sê hêmanên bingehîn ve girêdayî bû: erd, nifûs û cihê geografî. Ev sê hêman bi hev re bandora projeyê ji siyaseta çandiniyê ya asayî gelekî mezintir kir.

 
Niştecihkirina cotkarên ku ji ber bendava Firatê hatibûn koçkirin

Di nîveya salên 1970an de, bi taybetî piştî avakirina Bendava Firatê, proje gihişt qonaxeke girîngtir. Ji ber avakirina bendavê gelek malbatên Ereb ji cihên ku di bin avê de mabûn koç kirin û hin ji wan li Cizîra Sûriyê hatin niştecihkirin. Li gorî Human Rights Watch, di sala 1975an de nêzîkî 4 hezar malbatên Ereb li 41 çandiniyên nimûneyî an gundên nimûneyî yên ku di nav herêma Kurdî de hatibûn avakirin, hatin niştecihkirin.
Çavkaniyên din dibêjin ku di salên 1974 û 1975an de zêdetirî 40 hezar kes hatin veguhestin û li herêmên Kembera Erebî hatin niştecihkirin. Ev hejmar bi texmîna nêzîkî 4 hezar malbat re bi giştî li hev tê, her çend di nav çavkaniyan de di awayê hesabkirina malbat û kesan de cûdahî hebe.
Girîngiya vê qonaxê ew bû ku ev ne tenê avakirina yekîneyên çandiniyê bû, lê avakirina cihên niştecihbûna domdar bû. Bi vê yekê nifûsa nû ket nav herêmên ku gund û komên Kurd ên dîrokî li wan hebûn.

 
Çima erdên Kurd hatin hilbijartin?

Hilbijartina cihên van gundên nû ji cihê geografîk ên Cizîrê nayê veqetandin. Herêm li ser sînorê Sûriye û Tirkiyeyê dirêj dibe û di dîrokê de hebûna Kurd li wir xurt bû. Di heman demê de, ev herêm bi herêmên din ên Kurdî li bakurê Sûriyê, başûrê Tirkiyeyê û Iraqê re têkiliyên civakî û aborî hebûn.
Ji ber vê yekê, veguhestina nifûsa nû bo vê herêmê bandor li nexşeya nifûsê kir û di heman demê de rewşeke civakî ya nû li herêma sînorî ava kir. Human Rights Watch destnîşan dike ku li gorî şîroveyeke ku ji mühendisekî Kurd hatiye vegotin, yek ji armancên vê siyaseta dewletê dikaribû veqetandina Kurdan li Sûriyê ji Kurdan li Tirkiyeyê be; lê ev şîrove divê wekî dîtina kesê ku gotiye bê nasîn, ne wekî rastiyeke ku bê şert bê qebûlkirin.
Lê tiştê ku bi awayekî zelal tê belgekirin ew e ku dewlet li nav herêma Kurdî komên Ereb ên nû ava kir, erd ji xwediyên Kurd wergirt û piştî rawestandina projeyê jî rewşa nû ya nifûsê û erdê nehate vegerandin bo rewşa berî projeyê.

 
Berdewamkirina bandora demografîk a projeya Kembera Erebî di nav pênc dehsalan de

Nirxandina bandora Kembera Erebî divê bi hejmarên malbatên ku di salên 1970an de hatine veguhestin ne bi dawî bibe. Gundên ku di çarçoveya projeyê de hatin avakirin cihên demdirêj ên niştecihbûnê bûn. Piştî rawestandina projeyê di sala 1976an de jî ev gund nehatin hilweşandin û rewşa wan nehate vegerandin bo berî projeyê. Human Rights Watch jî destnîşan dike ku piştî rawestandina projeyê gundên hatine avakirin man û Kurdên ku erdên wan hatibûn wergirtin nehatin vegerandin bo cihê xwe.
Ev tê vê wateyê ku bandora demografîk a projeyê piştî rawestandina biryara îdarî jî berdewam kir. Malbatên ku di salên 1970an de hatibûn veguhestin di van gundan de man, zarok û neviyên wan li wir hatin dinyayê û komên niştecihên nû bi derbasbûna salan mezintir bûn. Ji ber vê yekê, pîvandina bandora Kembera Erebî tenê bi hejmareke 40 hezar kesan ku di destpêka projeyê de hatibûn veguhestin, wêneyê tevahî yê bandora demografîk nade.
Li gorî hejmarên dîrokî, di qonaxa sereke ya niştecihkirinê de nêzîkî 40 hezar kes hatin veguhestin. Lê ji bo dîtina hejmarê îro ya nifûsa ku ji van malbatan hatiye, divê lêkolînek demografîk a serbixwe bê kirin ku di nav de zayîn, mirin, koçberî, mezinkirina malbatan û guhertina nifûsa her gund were hesabkirin. Li gorî çavkaniyên heyî, hejmareke fermî ya nûjen ku neviyên van malbatan ji nifûsa din a Ereb a parêzgeha Hesekê cuda bike, tune ye.
Ji aliyê demografîk ve, lê, berdewamkirina gundan û domandina niştecihbûnê ji bo nêzîkî nîv sedsalê tê wê wateyê ku bandora nifûsî ya projeyê nayê pîvandin tenê bi hejmareke malbatên ku di salên 1970an de hatine veguhestin. Di heman demê de, nifûsa parêzgeha Hesekê jî di van salên dirêj de bi awayekî mezin guherîye û li gorî çavkaniyên cuda hejmarên nifûsa parêzgehê di salên dawî de di navbera 1.3 û 1.45 milyon kesan de têne texmînkirin.
Ji ber vê yekê, 40 hezar kes divê wekî hejmareke dîrokî ya destpêka pêvajoya niştecihkirinê bê dîtin, ne wekî hejmareke nifûsa ku îro ji wan malbatan maye. Hinek texmînên demografîk dikarin hejmareke ji 200 hezarî zêdetir jî pêşniyar bikin, lê ji ber ku serjimareke nûjen û taybet a van komên nifûsê tune ye, ev hejmar nikare wekî rastiyeke dawî bê nivîsandin. Tişta ku dikare bê gotin ev e ku projeyê bingehê nifûsî yê nû ava kir û ev bingeh di nav pênc dehsalan de bi zayîn û berdewamkirina nifûsê mezin bû.

Ji vê aliyê ve, Kembera Erebî ne tenê biryareke îdarî bû ku di sala 1976an de rawesta, lê pêvajoyeke demografîk bû ku beşek ji encamên wê piştî rawestandina projeyê jî di nav civakê de berdewam kir.

 
Rawestandina projeyê di sala 1976an de bê vegerandina rewşa berê

Di sala 1976an de Kembera Erebî di forma xwe ya berfireh de hate rawestandin, lê rawestandina projeyê ne bi wateya rakirina encamên ku di salên berê de hatibûn çêkirin bû. Gundên nû avakirî man, malbatên ku hatibûn niştecihkirin li wan cihên xwe domandin û rewşa erdê jî bi tevahî nehat vegerandin bo xwediyên Kurd ên berê.
Ev mijar ji bo lêkolîna encamên demdirêj ên projeyê pir girîng e. Cudahî heye di navbera rawestandina siyasetekê û rakirina encamên wê de. Di rewşa Kembera Erebî de, rawestandina berfirehkirina projeyê nebe sedema rakirina hemû encamên wê, ji ber ku beşek ji realîteya ku di salên berê de hatibû avakirin li ser erd û nifûsê berdewam kir.
Guhertina navên bajar û gundan û sînordarkirina nasnameya Kurdî
Siyaseta ji nû ve rêxistinkirina erd û nifûsê bi siyaseteke din a ku aliyên nasnameya Kurdî hedef digirt re hevdem bû. Human Rights Watch belge dike ku li ser bikaranîna zimanê Kurdî, çapemenî, merasîm û çalakiyên çandî sînordarkirin hatin danîn û navê gelek gund û cihên Kurdî hat guhertin û navên Erebî li şûna wan hatin bikaranîn.
Ji ber vê yekê guhertina navan tenê guhertina navên îdarî nebû. Navê cihê beşek ji bîranîna dîrokî, ziman û nasnameya civaka herêmî ye. Dema ku navên gund û bajarên Kurdî di heman demê de ku nifûs û erd têne ji nû ve rêxistinkirin tên guhertin, bandora vê pêvajoyê hem li qadê maddî û hem jî li qadê sembolîk dibe.

 
Kembera Erebî di navbera ewlehiya neteweyî û guhertina demografîk de

Desthilatdarên Sûriyê gelek ji van siyasetan di çarçoveya reformên zeviyê, ewlehiya neteweyî, rêxistinkirina sînor û pêşvebirina çandiniyê de pêşkêş kirin. Lê lêkolîna encamên wan siyasetan nîşan dide ku projeyê di heman demê de guhertineke rastîn di pêkhateya nifûsî û geografîk a herêmê de çêkir.
Ji bo nîşandana bandora demografîk ne pêdivî ye ku armanceke yekane li pişt hemû biryaran bê texmînkirin. Daneyên belgekirî bi xwe têra nîşandana zincîreya siyasetan dikin: bêparhiştina bi dehan hezar Kurdan ji hemwelatiyê di sala 1962an de, ketina hin erdan bin kontrola dewletê, amadekirina plana nû ya li ser sînor, avakirina gundên nimûneyî, veguhestina bi hezaran malbatên Ereb bo herêma Kurdî, domandina van gundan piştî sala 1976an û negerandina rewşa erd û nifûsê bo rewşa berê.
Ji vê aliyê ve, bikaranîna têgîna «guhertina demografîk» di lêkolîna Kembera Erebî de tenê li ser gotinên siyasî yên paşê nayê avakirin, lê li ser encamên nifûsî û erdî yên ku dikarin di dîrokê de bêne şopandin e.

 
Ma projeya Kembera Erebî tenê projeyeke çandiniyê bû?

Naskirina projeyê wekî projeyeke tenê çandiniyê nikare hemû aliyên wê rave bike. Rast e ku siyaseta çandiniyê yek ji amûrên pêkanînê bû, lê proje bi erd, sînor, nifûs û nasnameyê jî girêdayî bû. Avakirina çandiniyên nimûneyî li herêmên ku hebûna Kurd li wan zêde bû, veguhestina bi hezaran malbatên Ereb bo wan cihan, desteserkirina hin erdan ji xwediyên Kurd û berdewamkirina gundên nû piştî rawestandina projeyê, hemû hêmanên ku nîşan didin ku mijar ji reformên çandiniyê mezintir bû.
Lêkolîna Myriam Ababsa jî vê pêwendiya navbera reformên zeviyê, dabeşkirina erdan û siyaseta Kembera Erebî di Cizîra Sûriyê de bi awayekî akademîk vedikole.
Ji ber vê yekê xwendina Kembera Erebî tenê wekî projeyeke çandiniyê wê aliyê bingehîn ê pêvajoyê ku têkiliya navbera erd, nifûs û nasnameyê ye, ji ber çav re dike.

 
Zilm û zirara ku li ser Kurdan li Cizîrê çêbû

Kurdan ku ji van siyasetan bandor bûn bi gelek cureyên windabûnê re rû bi rû man: hin ji wan ji aliyê qanûnî ve hemwelatiya xwe winda kirin, hin ji aliyê aborî ve erdên xwe ji dest dan, û di heman demê de guhertina nifûsê û sînordarkirina nasnameyê bandoreke civakî û çandî li ser wan kir. Piştî vê yekê, niştecihkirina komên Ereb ên nû li herêmên Kurdî rewşeke nû ya demografîk çêkir.
Ji ber vê yekê, xwendina Kembera Erebî divê tenê li ser nirxa erdên ku hatine desteserkirin an hejmareke gundên ku hatine avakirin ne raweste. Divê encamên qanûnî, aborî, civakî, çandî û demografîk jî di nav lêkolînê de bêne hesibandin.

 
Encam: projeyeke ji nû ve avakirina beşek ji Cizîra Sûriyê

Lêkolîna Kembera Erebî li Cizîra Sûriyê pêvajoyeke dîrokî ya pir-qonaxî nîşan dide ku berî avakirina gundên nimûneyî dest pê kiribû. Serjimara sala 1962an rewşa qanûnî ya bi dehan hezar Kurdan guhert, di sala 1963an de lêkolîna Muhammed Taleb Hilal dîtineke ewlehî û neteweyî ya taybet li ser Cizîrê nîşan da, paşê guhertinên di xwedîtiya erdê û rêveberiya zeviyan de çêbûn, di nîveya salên 1960an de plana Kembera Erebî derket holê û di salên 1970an de proje bi navê çandiniyên nimûneyî ket qonaxa pêkanînê.
Di nîveya salên 1970an de pêvajoyê gihişt qonaxeke girîng ku di wê de bi hezaran malbatên Ereb li 41 gund û çandiniyên nimûneyî hatin niştecihkirin. Li gorî texmînên heyî, di vê qonaxê de nêzîkî 40 hezar kes hatin veguhestin. Piştî rawestandina projeyê di sala 1976an de, gundên nû nehatiye rakirin û rewşa erd û nifûsê jî bi tevahî nehat vegerandin bo rewşa berê. Ji ber vê yekê beşek ji bandora demografîk û civakî ya projeyê bi salan û nifşan berdewam kir.
Girîngiya Kembera Erebî di dîroka nûjen a Cizîrê de tam di vê berhevkirina encaman de ye. Proje ne bûyereke tenê ya yek salê bû, lê zincîreke siyasetan bû ku hemwelatîbûn, erd, nifûs, nasname û navên cihên herêmê kirin mijara guhertinê.
Ji aliyê demografîk ve, hejmareke dîrokî ya nêzîkî 40 hezar kesan dikare wekî bingeha destpêka pêvajoya niştecihkirinê were dîtin. Lê ji bo zanîna hejmareke rast a nifûsa ku ji van malbatan îro maye, pêdivî bi lêkolînek demografîk a serbixwe heye ku li ser bingeha tomarên gundan, hejmareke malbatan, zayîn û mirin, koçberî û guhertinên nifûsî were avakirin.
Ji ber vê yekê, gotina ku nifûsa ji van malbatan îro ji 200 hezarî zêdetir e divê heta ku belge û serjimareke taybet a nûjen were peydakirin wekî texmîn bê dîtin, ne wekî hejmareke fermî. Lê ev tişt bandora dirêjdem a projeyê kêm nake. Berovajî vê, domandina gundên ku di salên 1970an de hatin avakirin û mezinbûna nifûsa wan di nav pênc dehsalan de nîşan dide ku encamên projeyê ji qonaxa veguhestina destpêkê gelekî dirêjtir in.
Ji ber vê yekê, Kembera Erebî dikare wekî yek ji girîngtirîn mijarên dîroka Kurdan li Sûriyê bê xwendin; ne tenê wekî siyasetek ji serdema Baasê, lê wekî pêvajoyeke ku têkiliya navbera nifûs, erd, sînor û nasnameyê di Cizîra Sûriyê de ji nû ve şekil da.

 
Çavkaniyên bingehîn

Human Rights Watch, Syria: The Silenced Kurds, 1996. Ev rapor serjimara 1962an, projeya Kembera Erebî, avakirina 41 gund û çandiniyên nimûneyî, niştecihkirina malbatên Ereb û rawestandina projeyê di sala 1976an de belge dike.
Human Rights Watch, Group Denial: Repression of Kurdish Political and Cultural Rights in Syria, 2009. Yek ji çavkaniyên sereke yên mafên mirovan e ku plana Kembera Erebî, serjimara 1962an, veguhestina nêzîkî 4 hezar malbatên Ereb bo 41 çandiniyên nimûneyî, desteserkirina erdan û guhertina navên gundan belge dike.
Myriam Ababsa, “Fifty Years of State Land Distribution in the Syrian Jazira: Agrarian Reform, Agrarian Counter-reform, and the Arab Belt Policy (1958–2008).” Lêkolînek akademîk e li ser dîroka dabeşkirina erdan, reformên zeviyê û siyaseta Kembera Erebî li Cizîra Sûriyê.
Human Rights Watch, Syria: The Silenced Kurds, 1992. Li ser bêparhiştina Kurdan ji hemwelatiyê û siyaseta niştecihkirinê ya ku bi projeya Kembera Erebî re girêdayî bû agahî dide.